Morning walk -Tajgi


સવારે ચાલવા જવું એ ઘણી વખત મારે ફરવા જવા જેવું થઈ જાય છે. ઘરના કામકાજ આટોપી દરવાજો બંધ કરી ઘરનું બધું જાણે ઘરમાં જ મૂકીને હું ચાલવા નીકળી પડું છું. સવારનો કૂણો, ચળકતો તડકો મારી રાહ જોઇને જ અધીરો થઈને બેઠો ના હોય, એમ તરત મને જોઈને હસી પડે છે અને એના સર્વ વ્હાલ સાથે મારી પર રેલાઈ જાય છે. એની એ ઊર્જાથી ભરપૂર ઝપ્પી મારા માટે કાયમ સ્વાસ્થ્યવર્ધક ટોનિક જેવું કામ કરે છે અને હું પણ એક પળ ઉભી રહી આંખો બન્ધ કરી, દિલનો તાર એના કિરણો સાથે જોડીને એનું સર્વ વ્હાલ સ્વીકાર કરીને રોમ રોમમાં ભરીને આગળ વધુ છું. ઝડપથી એકધારી ચાલે ચાલવાનો ઈરાદો અહીં શરૂઆતમાં જ દમ તોડી દે છે. તાજા તાજા ઊગેલા સૂર્યની સુંવાળી,રેશમી હૂંફની આંચ સામે બધા નિર્ણય પળભરમાં પીગળી જાય છે. ધીમે ધીમે આગળ વધુ છું તો રોજ જે રસ્તા પરથી પસાર થતી હોઉં એ કાયમ એક નવું આશ્ચર્ય સામે ધરે છે. આજે પણ શિવરાત્રીનો પાવન તહેવાર હતો તો ચોતરફ રાતોરાત ઉભી થઇ ગયેલી ભાંગની લારીઓને જોવામાં જ અડધો રસ્તો પસાર થઈ ગયો. અનેક શ્રધ્ધાળુ કાગળ, પ્લાસ્ટિકના ગ્લાસમાં પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી ભગવાનની પ્રસાદી પી રહ્યાં હતાં. આ ભોળી ભાળી શ્રધ્ધા જ ભારતની સંસ્કૃતિનું સાચું દર્પણ ને ? ભરપૂર ટ્રાફિકના ભાર હેઠળ સતત કચડાતો રહેતો રસ્તો ક્યારેય અકળાઈ નહિ જતો હોય ? એને બૂમો પાડવાનું, ગુસ્સામાં મગજ ગુમાવીને રોજ રોજ સાંભળવા મળતી નવી નવી ગાળો બોલવાનું મન નહિ થતું હોય? મન થયું કે એના માથે હાથ ફેરવીને કહું કે, ‘ તું બોલ હું સાંભળું છું તને, હું સમજુ છું તને.’ સતત વાગતાં હોર્નના અવાજે રસ્તા સાથેની મારી વાતનો અનુસંધાન તોડી કાઢ્યો. હશે.. હું રસ્તાની સુરક્ષિત મનાતી જગ્યા પર ચાલવા લાગી. સવારનો ઓફિસનો સમય અને ભરપૂર ટ્રાફિક મને ‘રસ્તાધ્યાન’ની અનુમતિ નહતો આપતો. થોડો રસ્તો આજુબાજુની ઇમારતો, હોર્ડિંગ, વાહનસવારોની વેશભૂષા સાથે ‘કસરત’ના હેતુ સાથે કાપ્યો ને પાછો થોડો શાંત રસ્તો મળતાં મન અવળચંડાઇએ ચડ્યું. આજુબાજુની દુકાનોમાં કચરા પોતું કરતી ગ્રામ્ય સ્ત્રીનો પહેરવેશ, ઘરેણાં, લચક,બોલી બધું શહેરમાં મને ગામડાંનો અનુભવ કરાવતી હતી. એક વૃક્ષ એની હેઠળ પોતાના સૂકાઈને ખરી પડેલાં પર્ણોની પીળી સભા ભરીને ઊભેલું હતું. પીળી ચાદરને અડીને જ ઘર તોડતાં ભેગો થયેલો સિમેન્ટ – કોન્ક્રીટનો ભેગો કરાયેલા કચરાનો ઢગલો કુદરત અને માનવસર્જિત જગતનું અદભુત કોમ્બિનેશન ઉભું કરતું હતું. સવારના ઉતાવળમાં કામે નીકળી ગયેલા અમુક લોકો ચાની લારી પર એક નાનકડો વિરામ લઈને ચા અને મસ્કાબનની જ્યાફત ઉડાવતા હતા, સવાર સવારનું એમનું અદભુત relaxation! અનાયાસે મારા ચાલવાના ધ્યાનની સામે એમની જ્યાફતનું આ ધ્યાન મૂકાઈ ગયું ને મનોમન હસાઈ પણ ગયું. ચોતરફ નરી મોજ મોજ વેરાયેલી પડી હતી ને હું એના અનેકો ટુકડાં ભેગા કરી કરીને મારા ખિસ્સામાં મૂકીને ભેગાં કરતી હતી.
મારા આખા દિવસની ઊર્જાનો સ્ત્રોત એટલે આ ચાલતાં ચાલતાં ભેગા કરેલા દ્રશ્યોની અનુભૂતિનું વિશ્વ!
પીળી ચાદર કૅમેરામાં ય કેદ કરી એનો ફોટો તમને ય મોકલું…તમે ય મોજ કરો મિત્રો.-સ્નેહા પટેલ.21 feb.2020.

After me


એક અઠવાડીઆથી ચાલતા happy valentine dayના પર્વની શુભેચ્છાઓ પરથી મને મારા ગમતાં, ચાહતાં લોકો માટે એક ખાસ વિચાર આવ્યો:
કાલે ઉઠીને આ દુનિયામાં હું ના પણ હોવું…ત્યારે શું?
મને નથી ખબર મારા પછી કોને શું ફરક પડશે, પણ હું જેમને ચાહું છું – જેઓ મને ખરા દિલથી ચાહે છે એ લોકો કદી મને યાદ કરીને દુઃખી થાય એવું નથી ઇચ્છતી. મેં મારી નજીકનાને ગુમાવ્યા પછી એના માટે કરવાના રહી ગયેલા કામોના લિસ્ટની યાદી જોઈને બહુ દુઃખ અનુભવ્યું છે, તેઓના અમુક સપના, ખુશી પૂરી થઈ ના શકી વિચારીને દુઃખ વધુ ઘેરું થતું. હું મારું જીવન દરેક ઘડીમાં જીવવાનું હોય એટલું જે-તે ઘડીએ મનભરીને જીવી જ લઉં છું. મનમાં કોઈ જ મોટા મોટા અશક્ય અભરખાઓના પોટલાં વાળીને નથી જીવતી. મને ક્યારેય કોઈ જ વજન આમ પણ ગમતાં નથી તો નાહકના આવા પોટલાં કોણ ઊંચકે ?એટલે જ મારા ચાહનારાઓના માથે પણ મારી ગેરહાજરી, અધૂરા રહી ગયેલા સપના કે ઈચ્છાઓનું વજન મૂકીને જવાની સહેજ પણ ઈચ્છા નથી.
એમને ખૂબ જ પ્રેમથી કહેવા માગું છું કે,’હું ઘરના કપડાંના એકે એક સળમાં, વાસણના ચમકાર – ખણકારમાં, નળનાં ખળખળ વહેતાં પાણીના નાદમાં, ઘરમાં ગુંજતા સંગીતના રણકારમાં, સ્ટોરરૂમના એકે એક ડબ્બા ડબ્બીના સ્પર્શમાં, ઘરની ફરફર, હવાના કણકણમાં, મંદિરમાં દીવાનાં આછાં પીળા ઊજાસમાં, અગરબત્તીની ધૂમ્રસેરના વલયોમાં, ફ્રીજની – એસી ની ઠંડકમાં, ઘડિયાળની ટીકટીક માં, ચાવીઓની ખનખનમાં, ટીવીના સ્ક્રીનમાં પડતા મારા પ્રતિબિંબમાં, જમણાં ખૂણામાં ગોઠવાયેલાં છોડની કુમાશમાં, ‘વિન્ડ ચાઇમ’ની રૂમઝૂમમાં, લેપટોપની કીબોર્ડ પરના મારી આંગળીઓની છાપમાં, મોબાઈલના ‘ટચ સ્ક્રીન’ના ‘ટચ’માં…આ સર્વ જગ્યાએ હું ઠેર ઠેર કાયમ રહું છું ને રહીશ…આ તો માત્ર મારા એક ટૂકડાની વાત થઈ. હજી મારું જીવન ઘરની બહાર પણ ઘણું – ઘણું ફેલાયેલું છે પણ શરત એક જ રહે છે, ‘મને અનુભવવા મારા સ્તર સુધીના સંવેદનશીલ બનવું પડશે, બસ!’ એ સંવેદનશીલતાના અનુભવ માટે જરૂરી એવું પ્રથમ પગથિયું ચડાવવા હું જેને જેને ચાહું છું એ સર્વને એક વ્હાલ ભર્યા hug સાથે એક નાજુક ચુંબન કરું છું ને એમને મારી સંવેદનશીલતાનો થોડો છાંયો કરું છું. જોકે, મારે હજી તો ઘણું ઘણું જીવવું છે. સદેહે કે અદેહે – એ તો ઈશ્વરની મરજી, પણ આ રીતે હું કાયમ જીવતી રહીશ. દુનિયા કાયમ છે ત્યાં સુધી. બધાનો દિવસ રોજ રોજ happy બની રહે એવી શુભેચ્છાઓ.સ્નેહા પટેલ.13 feb.2020

Social sites


ફેસબુક, વોટ્સઅપ ચેટ.. આ બધામાં જેટલી મજા છે એટલો કકળાટ પણ છે. તમે લખો કશુંક ને સામેવાળો સમજે કશું. વળી તમે ય તમારી ક્ષમતા અનુસાર જ લખ્યું હોય એટલે હકીકત શું હોય એની તો કોઈને ખબર જ ના પડે!
આમ ને આમ વાતો ગોળગોળ ફરતી જાય..ફરતી જાય અને લોકોના મગજ વલોવતી જાય અને પરિણામે ઢગલો ગેરસમજોના વમળ સર્જન કરતી જાય છે. રોજ નવા મિત્રો (!) બને અને ઢગલો જૂના મિત્રો સાથે ખટરાગ થાય. કોઈ જ કારણ વિના અનેકો લોકો સાથે ઝગડા થઈ જાય, અહમ છન્છેડાઈ જાય.
સમય પસાર કરવા પસંદ કરેલું માધ્યમ તમને સતત પોતાની મોહજાળમાં વ્યસ્ત રાખતી જાય છે. તમે એના મોહપાશમાં ક્યારે બંધાઈ જાઓ છો એની તમને ખુદને જાણ નથી થતી. વળી આસાનીથી, મરજી અનુસાર જેની સાથે વાત કરવી હોય એ પસંદગી તો હાજર જ હોય એટ્લે મગજમાં આવે ને વિચાર્યા વિના તરત બોલી કાઢવાનું ‘કુ-વરદાન’ મળી જાય છે.
વણજોઈતા વિચારોના ઘોડાપૂર સતત ચાલ્યાં જ કરે છે, ચાલ્યાં જ કરે છે. વળી જ્યાં યોગ્ય વિચારની જરૂર હોય એવા કામ ધંધા કે સામાજીક પ્રસંગો વખતે મગજ સાવ જ બંધ પડેલી હાલતમાં હોય છે. ચાવીઓ માર્યા જ કરો, માર્યા જ કરો પણ જોઈએ એવી તરવરિયણ ‘kick’ વાગતી જ નથી.
સૃષ્ટિનો ‘સર્કલ’નો નિયમ ખૂબ સરસ છે. હરીફરીને લોકો એના ઉદ્દભવસ્થાને પાછા જરૂર પહોંચે જ છે.
જોઈએ આ બધી મોહમાયાનું પરિણામ આગળ શું આવે છે..
-સ્નેહા પટેલ

Stri


સ્ત્રી જ્યારે પ્રેમમાં હોય છે:
.
.
સ્ત્રી જ્યારે પ્રેમમાં હોય છે
ત્યારે એનું રોમરોમ
પ્રેમના અથાગ સમુદ્રમાં
ડૂબેલું હોય છે
જયાંથી ક્યારેય
એ નીકળવા નથી માંગતી.

દૈહિક આકર્ષણ
સુદ્રઢ શરીર,ઊંચાઈ,પહોળાઈ
સ્ત્રીનો પ્રેમ
આ બધાથી ક્યાંય દૂર વસતો હોય છે.

હકીકતે સ્ત્રી
પુરુષના મનને જ નિહાળે છે
જયાં એ આખું જીવન વીતાવવા માંગે છે
એ આંખોને જ જોવે છે
જ્યાં એ આખી દુનિયા
જોવા ઇચ્છતી હોય છે.
સ્ત્રી ક્યારેય પ્રેમની સામે
પ્રેમ પામવા નથી માંગતી
એ તો નિઃસ્વાર્થભાવે
પ્રેમમાં સમર્પિત થઈ જાય છે.

સ્ત્રીનો પ્રેમ ક્યારેય ક્ષણભંગુર નથી હોતો
જોયા વગર, સ્પર્શ્યા વગર પણ
એ આખું જીવન ચાહી શકે છે.

સચ્ચાઈ તો એ જ છે કે,
સ્ત્રી કદી પ્રેમ નથી કરતી
એ પ્રેમને ભરપૂર જીવે છે/ એ જાતે જ પ્રેમ બની જાય છે.

આ કાવ્યની છેલ્લી લાઇનના અનુવાદ માટે નીચેની બે લાઈનમાંથી કઈ વધુ કાવ્યાત્મક ? એ રાખીએ ચાલો..

-સ્નેહા પટેલ.

*મનીષાબેનની હિન્દી રચનાનો અનુવાદ.

“स्त्री जब प्रेम में होती है”

स्त्री जब प्रेम में होती है
उसका रोम-रोम
डूबा होता है
प्रेम के अथाह समंदर में
जहाँ से कभी भी
वह उभरना नहीं चाहती।

शारीरिक आकर्षण
गठीला देह, कद, काठी
इन सबसे परे होता है
स्त्री का प्रेम भाव।

असल में स्त्री
सिर्फ़ पुरुष मन को देखती है
जहाँ आजीवन बसना चाहती है
उन आँखों को निहारती है
जिसमें दुनिया देखना चाहती है।

स्त्री कभी प्रेम के बदले
प्रेम को पाना नहीं चाहती
वह तो नि:स्वार्थ भाव से
प्रेम में समर्पित हो जाती है।

स्त्री का प्रेम क्षणिक नहीं होता
बिन देखे, बिन स्पर्श किये भी
वो आजीवन प्रेम कर सकती है।

सच तो यही है कि
स्त्री कभी प्रेम नहीं करती
वो प्रेम को जीती है!! मनीषा दुबे 'मुक्ता'

Story telling : prem- sex


watchમારી પ્રખ્યાત ‘નવરાશની પળ’ કોલમની એક વાર્તા. 🙂

#થપ્પડ અમુ ખોટી હતી એવું એક પણ વખત ના લાગ્યું, પણ એના પરથી સ્ત્રીઓને પ્રેરણા લેવાનું કહેવાની ઈચ્છા પણ નથી થતી. હા, પુરુષો જરૂરથી આ મૂવી જોવે એટલું ચોક્કસ કહીશ. ખૂબ જ નાની નાની (પણ હકીકતે મોટી) અને બેહદ sensitive વાતો છે જેને સમજવી ખૂબ જ જરૂર છે. મૂવીમાં જેટલું બોલાયું છે એટલું જ expression થકી સાવ ચૂપ રહીને અદભુત રીતે દર્શાવાયું છે.  હજી hangover છે.
#thappad #tapsipannu
#thappad મૂવી જોઈને આ યાદ આવી. થપ્પડ એ એક પરિણામ છે જ્યારે મેં આવી નાની નાની ઢગલો લખેલી વાર્તાઓ એનું કારણ! હું બહુ જ strongly એવું માનું છું કે
કોઈ પણ ધરખમ, કાયમી અને મક્કમ બદલાવ લાવવો હોય તો root levalથી કામ કરવું પડે. એટલે જ મેં મારી કોલમમાં દરેક વર્ગના માનવી,જાતિ,સંબંધો પર આવી નાની નાની વાતો લખી છે અને એ પણ ટૂંકાણમાં. 
 બેકગ્રાઉન્ડમાં થોડું મ્યુઝીક છે જે ટાળવા મેં કમ સે કમ 4 વખત try કર્યો પણ તો ય એ થોડી દાદાગીરી કરી જ ગયું. 😀

‘મહિલા દિન મુબારક’ – ‘પુરુષ દિન મુબારક’ ‘ મુબારક..મુબારક..મુબારક.


ઓસ્ટ્રેલિયાથી પ્રકાશિત ‘નમસ્તે ગુજરાત’ છાપામાં મારી કોલમ ‘અક્ષિતારક’નો આ મહિનાનો લેખ..

મહિલા દિન મુબારક‘ – ‘પુરુષ દિન મુબારક‘ ‘ મુબારક..મુબારક..મુબારક.

આજકાલ મોબાઇલનેટ જેવી સુવિધાઓ આસાનીથી ઉપલબ્ધ થઈ જતાં મુબારકબાદીનો એક નવીનવાઈનો ચીલો ચાલુ થઇ ગયો છેજેમાં મોટાભાગના લોકો તરંગોના ઘોડાં પર સવાર થઈને જે મનમાં આવે છે એના પર લાંબુ વિચાર્યા વિના ફટાક દઇને વ્યક્ત થઈ જવાનો‘ રોગ લઈને ફરતો થઈ ગયો છે. એની પાછળ બીજો વર્ગ કંઇ જ લાંબુ વિચાર્યા વિના વાહ વાહી‘ કરીને સમય પસાર કરતો પણ જોવા મળે છે. કોઇને કોઇ જ વાત સાથે કોઇ જ લેવા દેવા નથી હોતી પણ સમર્થનવિવેચનમાં દેખાડો તો આખા વિશ્વનો કરવામાં આવે છે.

જોકે કોઇને શુભેચ્છાઓ આપવી એ ક્યારેય ખરાબ હોતી જ નથી એ તો આપનાર અને લેનાર બેયને સકારાત્મક ઊર્જાથી ભરપૂર રાખે છે પણ એનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ભૂલાઇનેશુભેચ્છાઓ આપીને- લઇને પાછળથી તુલનાત્મક ચર્ચા-વિચારણાઓ થાય છેફાયદા ગેરફાયદા વિચારવામાં બિનઉત્પાદક રીતે સમય વેડફાય છે ત્યાં ખરી તકલીફ ઊભી થાય છે.

પછી…પછી શું થાય છે?

સરસ મજાની શુભેચ્છાઓ વિસરાઇ જાય છે અને સામે આવે છે જાતિભેદની છીછરી વ્યાખ્યાઓસરખામણીઓ અને સદીઓથી ચાલી આવતી કડવી – વરવી માનસિકતાઓ કે જેની માનવીને પોતાને પણ જાણ નથી હોતી. એના અચેતન મનમાં પોતે જે સમાજમાં ઉછરેલો છેજે સારુ નરસું ભોગવ્યું છે કે ભોગવવું પડ્યુ છે એ બધાનો સાર નીચોવાઈને ક્યારે આ અંતહીન – અર્થહીન ચર્ચાઓમાં આવીને બેસી જાય છે એ એમની સમજ બહાર હોય છે અને શરુ થાય છે એક નાદાનિયતથી ભરપૂર ખેલ. કોઇ ગમે એટલા મનથી તમને શુભેચ્છાઓ આપે પણ એ બધું છોડીને તમારું મન એની પાછળના એના ઉદ્દેશલાગણી વગેરે વિશે જાતજાતના તર્ક વિચારવા બેસી જાય છે.

આ એક જ દિવસ અમારો એમજો એમ જ તો એમ કેમ?’  જેવો વિચાર તો સૌથી પહેલો આવે.

આ છાપ પણ મારી ને કાંટો પણ મારો – આપણે જે વિચારીએ છીએ એ જ સાચું છે અને આખો જમાનો અમારી ( સ્ત્રી કે પુરુષ બે ય ની વાત છે) વિરુધ્ધ જ છેઅમે વર્ષોથી સહન કરતાં આવ્યાં છીએઅમારી જાતિને કાયમ અન્યાય જ થયો છે જેવા અનેક વિચારો લોકોને સતાવવા લાગે છેપરિણામે જે એમના ભાગે આવી ચડેલા એક સ્પેશિયલ દિવસની મજા પણ તેઓ સુખેથી માણી નથી શકતાં.

વળી આજકાલ નવી ફેશન ચાલુ થયેલી છે –  સ્ત્રી થઈને પુરુષને સપોર્ટ કરતી વાત કરો કે સ્ત્રી થઈને પુરુષના સપોર્ટની- તો તમે બહુ જ ઉદાર બની જાઓ છો ! વાંચીને સમજી શક્યાં હોય એ લોકોને ચોકકસ આ વાક્ય વાંચીને હસવું આવ્યું જ હશે.

આ બધું કેટલું ખોખલું છે એ ક્યારે લોકોને સમજાશે સ્ત્રી કે પુરુષના વાડાઓમાંથી બહાર આવીને સૌપ્રથમ આપણે એક સાચા માણસ ક્યારે બની શકીશું એવો વિચાર મનુષ્યોને કેમ નથી આવતોહકીકતે તો આપણી વિચારધારા વિસ્તરે અને આપણે આ વાડાઓમાંથી મુકત થઈને આપણું વિશ્વ વધારીએ તો કેટ-કેટલી સમસ્યાઓનો અંત એની જાતે જ આવી જશે એની સાદી સમજ પણ આપણને નથી હોતી. આપણે તો બસ સરળતાને ચીરફાડ કરીને કાયમ એનો ગૂંચવાડો કરવામાં જ  રચ્યાં પચ્યાં રહીએ છીએ. સરળતાથી જીવીશું અને બધી ગૂંચો ઊકલી જશે તો જાણે આપણાં વિચારોને બંધકોશ થઈ જશે એવું જ લાગે છે. કદાચ આપણને ગૂંચવાડાની જ ટેવ પડી ગઈ છે – સ્પષ્ટ ઉદ્દેશ વિના  ગોળ ગોળ અવિરતપણે એમાં ઘૂમ્યાં જ કરો – ઘૂમ્યાં જ કરો.  રખેને આ ગૂંચવણો ખૂલી જશે તો આપણે જાણે સાવ જ નવરાં થઈ જશું એવી એક બીકમાં જ જાણે આપણે સતત જીવ્યાં કરીએ છીએ. ગોળાકાર – જ્યાંથી શરુ કરો ત્યાં જ ફરી ફરીને પાછા આવી જવાની રોજેરોજની આ કસરતમાં આપણને સામે સીધો માર્ગ હોય તો પણ આકર્ષતો કે દેખાતો જ નથી. એક ને એક બે થાય એવું સરળ ગણિત પણ અવગણીને માનવી જાતજાતના સરવાળા. ભાગાકારબાદબાકીગુણાકાર કરવામાં લાગી જાય છે.

સ્ત્રી અને પુરુષ આ બધી નિરર્થક દોટમાં સતત વ્યસ્ત અને ત્રસ્ત હોય છે ત્યારે એમને જાણ સુધ્ધાં નથી હોતી અને સમાજનો એક ખાસ  વર્ગ  સ્ત્રી અને પુરુષની જાતિભેદની આ રમતોનો ફાયદો ઉઠાવીને હોંશિયારીપૂર્વક પોતાના અનેક કામ નિપુણતાથી પતાવીનેદૂરના છેવાડે બેસીને એમના પ્યાદાં બનીને એમના વતી મહેનત કરી રહેલ સમાજના મૂર્ખાઓના સમુહને જોઇને ચૂપચાપ હસતાં હોય છે.

હવે આ બધિરઅંધ સમાજને કોણ સમજાવે કે  આ પુરુષોની ખાસ વર્તણૂક કે આ સ્ત્રીઓની ખાસ વર્તણૂક જેવા વર્ષોથી માની લીધેલામનાવી લીધેલાં વિચારોને હવે ફગાવી દઇને સમજણના ફેફસામાં એક નવો વિચાર શ્વાસ ભરવાનો સમય આવી ગયો છે.  કોઇ પણ સ્ત્રી હોય કે પુરુષ – દરેક વ્યક્તિ પોતાની જરુરિયાતવાતાવરણ પ્રમાણે જ નાનપણથી ઘડાતું હોય છેએનો અર્થ એમ નહીં કે એ જ વર્તન સમાજના દરેક સ્ત્રી કે પુરુષ માટે શિલા-વર્તન થઈ જાય ! સ્ત્રીઓ મજબૂત હોય કે પુરુષ રડતો હોય તો એમાં કોઇ હો-હા કરવાનુંચર્ચા કે અચરજ કરવાનું કોઇ કારણ નથી બની જતુંઆખરે સૌથી પહેલા એ એક માણસ છે અને ભાવનાશીલ હોવુ કે પોતાની જાતનું રક્ષણ કરવું એ દરેક વ્યક્તિની પાયાની જરુરિયાતો હોય છે અને દરેક વ્યક્તિ એ જ પ્રમાણે વર્તન કરતો હોય છે. એમાં કોઇ જ સ્વાર્થી કે અન્યાયી નથી બની જતું. તમે જે પરિસ્થિતી અનુભવો છો એ મોટાભાગે તમારી પોતાની માનસિકતા અને સમજણને આધારિત છે.

વાત રહી આવા સ્ત્રી – પુરુષ દિવસ ઉજવવાની તો,

વર્ષમાં જેમ એક વખત આપણે આપણીઆપણાં સ્વજનોો મિત્રોની વર્ષગાંઠ ઊજવીએ છીએ ને મોજથી એ દિવસનો સાક્ષાત્કાર કરીએ છીએ એટલી જ સરળતાથી આપણે આપણી જાતિનો એક ઓચ્છવ ઉજવીએ છીએ એવું માની/ વિચારી લઈએ તો આપણી સમજણઅનુભૂતિને એક અનોખું વિશ્વ નસીબ થશે એટલું તો હું ચોકકસ કહી જ શકું. વળી ઘણાં લોકો સ્ત્રી – પુરુષના નામે આપણો ગેરફાયદો પણ ઉઠાવી જતાં હોય છે એવા બદમાશોથી આપણે આપણી જાતને સારી રીતે સંરક્ષિત કરી શકીશું.

હું માનવી માનવ થાઉં તો પણ ઘણું‘ આ લખતી વેળાએ કવિ સુંદરમ ચોકકસપણે સરળતાની ટોચ પર જલસાથી બિરાજતા હશે.

આપણી સાચી સમજણ એને કહેવાય કે જે આપણાં કાર્ય સરળ કરે.

ચકરડાં ભમરડાંની વિચારજાળમાંથી મુકત થઈને દરેકને મુક્તતાનો  અનુભવ,આનંદ પ્રાપ્ત હો!

સ્નેહા પટેલ.

ख्वाबो का बँटवारा


कल रात मैंने ख्वाबो का बँटवारा कीया था!
एक लम्हा इसको तो दूसरा  उसको दिया।
फीर मैं आरामसे अपने ख्वाब देखनेमें जूट गई।
पर आराममें आराम कहाँ ?
कोई तीसरा ही मुँह उठाये मेरे सपनों के देशमें घूसपैठ कर गया!
कितना बेअदब उफ्फ़… इंतहाई निर्लज्ज था वो!
मैंने उसके कान पकड़कर बाहर ढकेलने की बहोत कोशिश की,
पर वो हरामखोर टस से मस न हुआ।
दूर कोनेमें जाकर दुबक गया
और वहीं से मंद मंद मुस्काने लगा।
मुझे उसकी वो हँसी बहोत प्यारी लगी और उसीमें खो गई।
फिर सुना है की,
कल रातको मेरे कमरें में भूचाल सा आ गया था।
वो दो- तीन लोग
सपनेमें जगह ना मिल पाने की वज़ह से
बड़े मायूस थे और
एक दूसरे का हाथ पकड़कर, सर झुकाये चूप चाप कही दूर जा रहे थे।
-स्नेहा पटेल
12-12-2019

બાળપણ


નાના હતા ત્યારે આજના જમાના જેટલી અનેકો સગવડો નહતી પણ એ બાળપણથી ક્યારેય આપણને કોઈ ફરિયાદ રહી હોય એવું કદી નથી સાંભળ્યું. 
એ સમયે આજ જેવી સગવડો નહોતી તો બીજી અત્યારે મામૂલી લાગતી વાતો એ વખતની જાહોજલાલીમાં સામેલ હતી. જેમ કે સ્કૂલેથી છૂટતી વેળા રોડ ક્રોસ કરીને સામે જબેસતી મકાઈવાળી બેનની પાસે મકાઈ સિલેક્ટ કરીને ( એ વખતે તો અમેરિકન મકાઈ જેવી કોઈ મકાઈનું અસ્તિત્વ જ નહોતું.) આપણે ફૂલ દાણા ભરેલો ડોડો પસંદ કરીને સ્પેશિયલ આપણી સ્ટાઇલમાં શેકાવવાની, ઉપર લીંબુ મરચું ધધડાવવાનું ને મસ્તીમાં એ ખાતાં ખાતાં આપણી બસના સ્ટોપ સુધી બહેનપણીઓ સાથે ગપાટા મારતાં ચાલ્યુ જવાનું. એ એક મકાઈ એ વખતે અધધધ લાગતી, જ્યારે આજે હું મારા દીકરાને એ ઘરમાં જ એ મકાઈના દાણાની જાતજાતની વાનગીઓ બનાવીને ખવડાવું છું તો પણ પેલી માંડ અઠવાડિયે એક વાર ખાધેલા ડોડાં જેવી ભવ્યતાની ફિલ નથી આવતી. એનું કારણ એ સમયે આપણે બાળક હતા. કોઈ જવાબદારી નહિ. મસ્તીમાં મસ્ત. મકાઈ ખાવાથી આ થાય, તે થાય, આ ખવાય તે ન ખવાય એવી કોઈ જ સમજ નહિ એટલે પાછી ઓર મજા આવે.
 અત્યારે આપણે પેરેન્ટ્સ હોઈએ એટલે આપણાં બાળકને શું, ક્યારે,કેટલું ખવડાવવુંની વાતો મગજમાં સતત જ રહેતી હોય.આપણી પ્રાયોરિટી એમના ફૂડ તરફ વધુ હોય. આવી તો અનેકો વાત,સગવડો યાદ આવે કે જે મારા બાળપણમાં મને નહોતી મળી પણ મારા સંતાનને હું આરામથી આપી શકું છું . દરેક મા બાપનું તો સપનું જ એ હોય કે, ‘ અમને નથી મળ્યું એ બધું અમારા સંતાનને આપીશું.’ આ બધા છતાં કોઈને પોતાના બાળપણથી કોઈ ફરિયાદ તો નથી જ હોતી. 
દરેક અમીર- ગરીબ બાળપણ  ભવિષ્યમાં ખોલીને જોવા પોતાની ગઠરીમાં ઘણાં સંસ્મરણોની મસ્તી ભેગી કરી જ લે છે.
કોઈ બાળકની એક સારી યાદનો હિસ્સો બની રહેવું એ મારી સૌપ્રથમ ચોઇસ રહી છે. દરેક બાળપણ ભવ્ય હો એવી ઈચ્છા સાથે અત્યારે તો વિરમું. આપનાં બાળપણના સુંદર સ્મરણો શેર કરશો તો મને ય વાંચવાની મોજ પડશે.
(અમુક બાળપણ અપવાદ હોય છે એ સ્વીકારું છું)
બાળપણની ભવ્યતા -2
સ્કૂલની બહાર સિઝન પ્રમાણે મળતી વસ્તુઓની યાદથી સવાર ખટમીઠી અનેરી થઈ ગઈ.  એ આથેલાં આંબળા, કેરી ખાતા ખાતા એનો હળદરનો પીળો રંગ સ્કૂલના સફેદ યુનિફોર્મ પર ના લાગી જાય એની કાળજી પણ લેવાની અને ચટાકા બોલાવી બોલાવીને એ એક્સ્ટ્રા મસાલાવાળી કેરીની મજા માણવાની..જલસો. મકાઈ એ વખતે મોસ્ટલી 50 -75 પૈસાની મળતી ને કેરી 5-10 પૈસાની, ક્રીમવાળા બિસ્કિટ 25 પૈસાના ને સાદા કૈક દસ પૈસાના. શેકેલા કચૂકા ટપક ટપક ખાતા ખાતા દાંતની મજબૂતાઈ ચેક થઈ જતી, તો ગોરસઆમલી તો સ્પેશિયલ એના કાળા કાળા બિયાં ભેગાં કરીને નવરાં પડીને એની ઉપરની સ્કિન કાઢવા માટે જ ખરીદાતી. નીચેના બીના ભૂખરાં પડને નુકશાન પહોંચાડ્યા વિના ઉપરનું કાળું પદ કાઢી દઈએ તો આપણે એક મહાન કામ કર્યું એવું લાગતું વળી એ ભૂખરી સ્કિનવાળો બીયો સાથે રાખવાથી આપણી  બધી ઈચ્છાઓ પૂરી થાય એવી માસૂમ માન્યતા પણ ખરી. જોકે એ વખતે તો આજે ઈચ્છા રાખી હોય ને રમવા જતા એ ભૂલાઈ ને બીજી આવી જાય એટલે આ માન્યતા કેટલી સાચી ને કેટલી ખોટી એવી ગણતરીઓ ક્યારેય નહોતી મંડાતી, બધું બહુ સરળ હતું..એની જાતે થયા કરતું.
એ વખતે પાતળી એંસી પાનાની બુક 1 રૂપિયાની આસપાસ રહેતી પણ મને પેલા પાક્કા પૂંઠા વાળી જેના પર કુદરતી મનોહર દ્રશ્યો ચિતરેલા રહેતાં એ વધુ પસંદ પડતી. અંદરખાને ‘રોયલ ફિલ’ પણ આવતી. વળી એ ખરીદીએ એટલે બહેનપણીઓ કુતૂહલથી નવી નોટબુકના પાના પીળા છે કે સફેદ, લીસા છે કે ખરબચડાં?  સિલાઈની દોરો કેવો – કેટલી લાંબી ચાલશે ? એમની જૂની આવી નોટબુક કેટલી ચાલેલી એવી પ્યોર પંચાત પણ કરતી ત્યારે તો આપણી એ નોટબુકની ખરીદી પર ઓર ગર્વ થતો. 
‘નાનપણમાં ગર્વ પણ બહુ સસ્તાં પડતાં.’ -વધુ પછી
-સ્નેહા પટેલ

પુરુષ અને ગમગીની


પુરુષ ગમગીન હોય ત્યારે સાવ ચૂપ થઈ જાય છે કાં તો ગુસ્સામાં આવીને હિંસક. કોઈની પાસે સ્પષ્ટપણે વાત કરી દિલ ખોલીને વાત કરવી, જીવ હળવો કરવો એવું બધું એને સામાન્યતઃ નથી ફાવતું. કોઈ વ્યક્તિના સ્પોર્ટ કરતાં એને સફેદ, છાતી – ફેફસાં બાળી કાઢતો કડવો ધુમાડો કે પછી પેટમાં આગનો કૂવો ખોદી કાઢતો દારૂનો સાથ વધુ પસંદ પડે છે. વિચારશીલ પુરુષો વળી ભગવાનમાં બહુ માનતા ના હોય એટલે એમને આવા કડવા સમયે ભગવાન સામે કોઈ ફરિયાદ પણ હોતી નથી. એકલા એકલા જાતમાં ઊંડે ઊંડે ખૂંપીને એ વિચાર્યા જ કરે છે, વિચાર્યા જ કરે છે અને અંતે થાકીને બધી સમસ્યા ભૂલીને બેહોશ થઈ જાય છે. કદાચ બેહોશીનો એ આલમ એને એની સમસ્યાના સમાધાન બતાવતો હશે..રામજાણે…પણ પુરુષોને ફૂંકી કાઢવું, પી જવું, ઠોકી દેવું એ બધું કોઈની સાથે વાત કરવા કરતાં વધુ સરળ લાગે છે.
-સ્નેહા પટેલ.

મરશિયાં


શબ્દસર-ઓગસ્ટ, ૨૦૧૯
“””””””””””””””””””””””””””””””””
મરશિયાં, કરુણપ્રશસ્તિ અને મૃત્યુ વિષયક કાવ્યો  /અરવિંદ બારોટ
~~~~~~~~~~~~~~~~~
કોઈ પણ બહાને લોકસમાજે જીવનને રસમય બનાવવાની  મથામણ કરી છે.સામાજિક કે ધાર્મિક અવસરને શણગારવા માટે ગીત અને નૃત્ય તો કંઠવગાં અને અંગવગાં જ હોય છે.જન્મથી મરણ સુધી, હાલરડાંથી મરશિયાં સુધી,ગળથૂથીથી ગંગજળ સુધી સૂર અને શબ્દના આધારે આનંદ અને આઘાતને ઝીરવ્યા છે.
જીવનમાં ભલે અવનવા રંગો ઊઘડતા હોય; પણ, લોકસમાજે મૃત્યુના કાળા રંગને પણ સ્વીકાર્યો છે..એમાંથી જ સ્વજનના મૃત્યુ વખતના રુદન સાથે વિલાપના સૂર પ્રગટ્યા. પ્રિયજનના વિરહના તીવ્ર સંવેદનો વ્યક્ત કરવા સહજ શબ્દો કંઠે ચડ્યા, અને કલ્પાંતના ઘેરા પ્રલંબ સૂર સાથે ઘૂંટાયાં, એ મરશિયાં…
અચાનક કોઇ ઘરમાંથી પ્રાણપોક મૂકાય… 
ધડાપીટ બોલે અને આખી શેરીને ધ્રાસકો પડે. કોઇના કંધોતરની અણધારી વિદાયથી આખા ગામમાં સૂનકાર ફરી વળે. કોઇનો પતિ, કોઇનો દીકરો, કોઇનો ભાઇ,કોઇનો પિતા….ખોળિયું છોડીને, પત્ની, બાળકો, મા-બાપ,ભાઇ-બહેન, ઘર-બાર ..બધું છોડીને ,આ જગ છોડીને જાય છે..ને સર્જાય છે એક ખાલીપો. આઘાત અને વલોપાતમાંથી નિપજે છે આંસુ, હીબકાં અને ધ્રૂસકાં.. વેદના ઘૂંટાય છે..છાતી ફાટે છે…અને રૂદનના પ્રલંબ સૂરમાં વેણ ભળે છે… મરનારને સંભારી-સંભારીને મરશિયાં ગવાય છે.
એ…ઘરનો મોભ ખડેડ્યો..
એ…અમે ઉઘાડાં થઇ ગ્યાં…
એ…મારા ચૂડલાનો શણગાર નંદવાઇ ગ્યો…
એ…મારા સેંથો ને ચાંદલો રોળાઇ ગ્યા…
એ… અમને નોધારાં ને નિમાણાં મેલીને હાલી નીકળ્યા..
એ..અમને ઓશિયાળાં ને અણોહરાં કીધાં…
એ…તમે અણધાર્યા પરિયાણ કર્યા..
એ…અમને છેતરીને છેટાં કીધાં…
એ…કૂણી કાતળિયે ઘા પડ્યા..
જેમજેમ દુઃખ વલોવાતું જાય એમ આ વિલાપગાન વધુ વેધક થતું જાય છે. ચોધાર વહેતા આંસુથી ઘૂમટો પલળી જાય છે.પથ્થર પણ પીગળી જાય એવી ઘેરી કરૂણતા સર્જાય છે.
માનવીના જીવનમાં પ્રથમ સૂર હાલરડાનો અને અંતિમ સૂર મરશિયાનો હોય છે… અને આ બન્ને નારીના કંઠેથી નીતરે છે.
આ ‘મરશિયા’શબ્દ અરબી ભાષામાંથી આવ્યો છે.
અરબી ભાષામાં मरसी એટલે વિલાપ કરવો. मर्सिय: >मर्सिया > મરશિયાં  અર્થાત્ મરનાર માણસની પ્રશસ્તિ.(દૂરના ભૂતકાળમાં આરબો સાથેના વ્યપાપાર-વ્યવહારના કારણે અરબી ભાષાના ઘણા શબ્દો આપણી ભાષામાં ઉતર્યા છે)
સ્વજનના મૃત્યુ પછી દુઃખ અને આઘાતથી હૈયું વ્યાકુળ થાય છે, દ્રવિત થાય છે. મૃત સ્વજનના ગુણોનું સ્મરણ થાય છે. અંતરનો શોક શબ્દોમાં વ્યક્ત થાય છે.આ અભિવ્યક્તિ માટે  અંગ્રેજી સાહિત્યમાં (Elegy)એલેજી નામનો કાવ્યપ્રકાર છે.સોળમી સદીમાં ઈંગ્લેંડમાં મૃત્યુગીતો અને શોકગીતો તરીકે ‘એલેજી’નો પ્રયોગ શરૂ થયો. ગુજરાતીમાં ચિંતનમિશ્ર શોકગીતોનો પ્રયોગ પણ અંગ્રેજી સાહિત્યના સંપર્કને કારણે થયેલો જણાય છે.અંગ્રેજીમાં જેને ‘એલેજી’ કહે છે તે કાવ્યપ્રકાર માટે ઈ.સ. ૧૯૧૫માં આનંદશંકર ધ્રુવે ગુજરાતીમાં ‘મરણનિમિત્તક કરુણપ્રશસ્તિ’ અથવા ટૂંકમાં ‘ કરુણપ્રશસ્તિ’ એવું નામ આપ્યું હતું.એવું ધીરુભાઈ ઠાકરે ‘કરુણપ્રશસ્તિ કાવ્યો’ના ઉપોદ્ઘાતમાં નોંધ્યું છે.
મિલ્ટન અને ટેનિસનના મિત્રવિરહમાંથી નિપજેલા  ‘લિસિડાસ’ અને ‘ઇન મેમોરિયમ’ ઘણા વિખ્યાત છે.
દલપતરામનું ‘ફાર્બસવિરહ’ પણ આવી જ કરૂણપ્રશસ્તિ છે.ન્હાનાલાલનું ‘પિતૃતર્પણ’ અને  નરસિંહરાવનું ‘ સ્મરણસંહિતા’ ઉપરાંત ‘ઉશનસ્’નાં સોનેટ્સ કરૂણપ્રશસ્તિનાં ઉલ્લેખનીય ઉદાહરણો  છે. સુંદરજી બેટાઈ રચિત  ‘સદગત ચંદ્રશીલાને’ શોકપ્રશસ્તિની એક નોંધપાત્ર રચના છે.પત્નીના અવસાન પછી આ દીર્ઘ શોકપ્રશસ્તિ રચાયેલી(૧૯૫૯).
૩૬ વર્ષના દામ્પત્યજીવનની  કેટલીયે મધુર ક્ષણોનું ઘણી વિશદતાથી નિરૂપણ થયેલું છે. સપ્રમાણ નવનવ ભાગોમાં વિવિધ છંદો, સુઘડ ભાષાકર્મ, સૂક્ષ્મ અને તીવ્ર  ભાવાભિવ્યક્તિ અને સંયમિત આર્દ્રતાના કારણે ગુજરાતી સાહિત્યમાં ‘કરુણપ્રશસ્તિ’ની આ એક નોંધપાત્ર કૃતિ ગણાય છે.
ઝવેરચંદ મેઘાણીની જાણીતી કૃતિઓ ‘ કોઇનો લાડકવાયો’, સૂના સમદરની પાળે’, ‘ફૂલમાળ’ મૃત્યુની છાંયા અને ઘેરી કરૂણતાને લીધે હૃદયને સ્પર્શે છે. 
લોકપરંપરાનાં ‘રોણાં’માં-મરશિયામાં શીઘ્ર રચના થતી હોય છે. લાંબા ઢાળે ગવાતા ‘વેણ’ની લઢણ દુહાના સ્વરૂપની નજીક હોય છે.
મરશિયામાં એકલપંડ્યે ગવાતા શબ્દોના ઝૂમખાં કે પંક્તિઓ હોય છે. જ્યારે લાંબી-ટૂંકી સળંગ રચના એ રાજિયાનું સ્વરૂપ છે. મોટા ભાગે પૂર્વરચિત હોય છે.
ફળિયામાં, શેરીમાં કે ચોકમાં કુંડાળે વળીને છાતી કૂટતાં કૂટતાં ‘ છાજિયા’ લેવાય છે.એક સ્ત્રી ગાય છે અને બાકીની સ્ત્રીઓ ‘ હાય હાય… વૉય વૉય ‘ શબ્દોથી ઝીલે છે.
નાના બાળકનું મરશિયું-
અરેરે…ઊગ્યો એવો આથમ્યો…
અરેરે…છોડવો મોર્યો એવો કરમાણો..
૦૦
નાના બાળકના છાજિયા-
રત્નાકર ઘેર્યો રે, હાય ધાવણા હાય !
માંય રતન તણાતાં રે, હાય ધાવણા હાય !
ઘેર દોશીડો આવે રે, હાય ધાવણા હાય !
ઇ તો આંગલા-ટોપી લાવે રે, હાય ધાવણા હાય !
ઘેર સોનીડો આવે રે, હાય ધાવણા હાય !
ઇ તો કંદોરો લાવે રે, હાય ધાવણા હાય !
૦૦૦
બચરવાળ યુવતીનાં છાજિયા
હાય હાય રે, કૂવામાં ઢેલ વિંયાણી..
હાય હાય રે, ઢેલને ચાર બચળાં..
હાય હાય રે, બચળાં કોણ ધવરાવશે ?
૦૦૦૦
દીકરીનું મરશિયું
ખળખળિયું ખોવાઇ ગ્યું, મનનું માદળિયું;
આ શિર પર તે સરિયું, વળીયું વાદળિયું.
પ્રિયજનના મૃત્યુના શોકને વ્યક્ત કરવામાં ન આવે તો આઘાત અસહ્ય બની જાય છે. છાતીમાં ભરાયેલા ડૂમાને રૂદનથી-વિલાપના શબ્દોથી બહાર કાઢવો જરૂરી છે.
જૂના સમયમાં રાજપરિવારો અને ગિરાસદારોમાં મરણ પ્રસંગે ધંધાર્થી મરશિયાં ગાનારી મીરાણીઓ, લંઘણો કે ખવાસણોને ખાસ બોલાવવામાં આવતી. યુરોપમાં પણ આવી વ્યાવસાયિક ‘રૂદાલીઓ’ હતી એવું મેઘાણીભાઇએ નોંધ્યું છે.
૦૦૦
મરશિયાના કાળજું વીંધી નાખે એવા વેણ જ્યારે ઘૂંટાયેલા લાંબા સાદે ગવાય ત્યારે સાંભળનારને પણ મરવાનું મન થાય.પોતાનાં મરશિયાં સાંભળવાના કોડ થાય એવી લોકકથાઓ પણ આપણે ત્યાં છે.
દાયકાઓ કે સૈકાઓ પહેલાં થઇ ગયેલા કોઇ અજાણ્યા નરબંકાને યાદ કરીને નાનકડી કન્યાઓ વરસોવરસ મરશિયાં ગાતી હોય એવી એક દંતકથા છે દેદાની.
દેદો
લોકજીવનના રીત-રિવાજો, પ્રથાઓ અને પરંપરાઓ, માન્યતાઓ કે વરત-વરતોલાં નિરર્થક નથી હોતા. એમાં પ્રકૃતિ સાથેનો તાલમેલ અને સામાજિક અનુસંધાન અને  ગોઠવણ હોય છે. 
અષાઢ સુદ અગિયારસથી પૂનમ એટલે ગૌરીવ્રત-ગોર્ય-અલૂણાવ્રત એટલે કે મોળાકત. નાનકડી કન્યાઓનું વ્રત.પાંચ દિવસ મીઠા વગરનું મોળું ખાય. પૂનમની રાતનું  જાગરણ કરે..
જાગરણમાં કન્યાઓ  ‘દેદો’ કૂટે છે. દેદા નામના કોઇ શૂરવીરને યાદ કરીને દેદાના રાજિયા ગાય છે. છાજિયા કૂટે છે.
એકલે હાથે લડીને,પોતાના પ્રાણની આહૂતિ આપીને કુંવારા દેદાએ ચાલીસ કન્યાઓને મુસ્લિમ સુબાના સકંજામાંથી છોડાવેલી.એ ઋણ યાદ કરીને કન્યાઓ દેદાના મરશિયાં ગાય છે.
દેદાનો રાજિયો
દેદો પીઠી ભરેલો લાડડો રે,
દેદાને જમણે હાથે મીંઢોળ..
દેદો મરાણો લાઠીના ચોકમાં રે.
દેદાને માથે છે કેસરી પાઘડી રે,
દેદાને ખંભે ખંતીલો ખેસ..
દેદો મરાણો લાઠીના ચોકમાં રે.
દેદાને રોજી ઘોડી છે રાંગમાં રે,
દેદાને જમણે હાથે તલવાર..
દેદો મરાણો લાઠીના ચોકમાં રે.
૦૦
દેદાના છાજિયા
દેદો કૂટ્યો,     હાય હાય..
કોણે માર્યો,    હાય હાય..
લીળનો લાડો,હાય હાય..
મીંઢળબંધો,   હાય હાય..
દેદો કોણ હતો ? ક્યાંનો હતો એના ઐતિહાસિક તથ્યો  કરતાં વધારે મહત્વની વાત એ છે કે દૂરના ભૂતકાળમાં બનેલી ઘટનાનો તંતુ કેટલીયે પેઢીની કન્યાઓએ પકડી રાખ્યો છે.આ પરંપરાનું સામાજિક મૂલ્ય પણ છે.આપ્તજનના મૃત્યુ વખતે મરશિયા અને છાજિયા કૂટવાની નાની દીકરીઓને તાલીમ મળે છે.આ જ તો લોકજીવનની જીવંત પાઠશાળા છે.મોં વાળતાં શીખે છે. ‘લવો’ વાળતાં ( વિલાપના વેણ બોલતાં) શીખે છે. રૂદનની કળા શીખે છે.
મરશિયાની મોજ
કોઇ લગ્નગીત સારાં ગાતું હોય, કોઇ રાસડાની જમાવટ કરતું હોય, કોઇને ભજનની ફાવટ હોય, કોઈ ધોળ-કીર્તનમાં પાવરધું હોય, પણ નાગાજણ ગઢવીની ઘરવાળીને રોવાનો કસબ હાથ બેસી ગયેલો.એ જ્યારે કોઈના મરણ ટાણે મરશિયાં ગાય ત્યારે ઝાડવાં રોવરાવે..એવું એનું કલ્પાંત… એવાં એનાં વેણ…
ગામલોકો કાયમ નાગાજણને કહેતા કે નાગાજણ તું મરીશ ત્યારે તારી ઘરવાળી કાંઇ મણા નહીં રાખે..તે દી તો પાણા ફાટી પડશે..
અને નાગાજણને જીવતેજીવ પોતાનાં મરશિયાં સાંભળવાનું મન થયું. એ  માટે નાગાજણે પોતાના મરણના ખોટાં સમાચાર મોકલીને સંતાઇને મરશિયાંની મોજ માણી. અને તે દી વગર વરસાદે નેવાં નીતરેલાં.જડ-ચેતન રોયેલાં. પણ નાગાજણને એ મોજ બહુ મોંઘી પડેલી. 
“ચારણ ! મેં તારા મરશિયાં ગાયાં.તને મૂઓ ભણ્યો.. તું હવે મડું ગણાય…અને મડાનું મોઢું નો જોવાય..તું જતો રે’ ચારણ !” 
અને એ ચારણ્યે આખું આયખું પતિનું મોઢું ન જોયું.
( ‘મરશિયાની મોજ’, સૌરાષ્ટ્રની રસધાર ભાગ-૪, ઝવેરચંદ મેઘાણી)
પરંપરાગત મરશિયાં, રાજિયા અને છાજિયા લોકની વેદનાના  ઉદગાર છે.સ્વજનના મૃત્યુના આઘાતને ગાઈને હળવો કરનારા શોકોદ્ગાર છે.તો કોઇ સ્વજન , કોઇ વીર , કોઇ આત્મીય મિત્રના શોકમાં કે પછી વિરહમાં ઝૂરતાં પાત્રોના વલોપાતને લોકવિઓએ દુહા, ગીત કે છંદમાં ઉતાર્યા છે. અને લોકકંઠે એને ઝીલ્યા છે.
હમીરજી ગોહિલ
દરિયા જેવડી સેના લઈને ઝફરખાન  સોમનાથનું મંદિર તોડવા આવે છે એવા વાવડ મળતાં અરઠિલાના ભીમજી ગોહિલનો નાનેરો કુંવર હમીરજી  પોતાના બસો જેટલા લવરમૂછિયા ભેરુબંધોને લઇને સોમનાથની સખાતે ઉપડ્યો. રસ્તામાં ગીરની ઘાટી વનરાઇમાં રાતવાસો કર્યો. રાતના બીજા પહોરે કોઇ રૂદન સાથે ગાતું હોય એવું સંભળાયું. હમીરજીએ એ દિશામાં પગલાં માંડ્યાં. એક ઝૂંપડામાં એક ચારણ્ય આઈ પોતાના દિવંગત દીકરાને યાદ કરીને મરશિયાં ગાતાં હતાં.
” આઈ ! હું મરવા જાઉં છું. સોમનાથ દાદાને મારું શિર ધરવા જાઉં છું. મરતાં પહેલાં તમારા કંઠે મારાં મરશિયાં સાંભળવાની હોંશ છે… ગાશો ?
” અરે, દીકરા ! તું તો લીલો છોડવો…તારા જીવતાના મરશિયાં મારે કેમ ગાવાં ?”
” તો આઇ..! મારી અંતવેળાએ મને મરશિયાં સંભળાવશો ?”
” ભલે, દીકરા..!”
અને આઈએ વચન નિભાવેલું.
એ પ્રસંગના મરશિયા દુહા ઘણા પ્રચલિત છે.
૦૦
વન કાંટાળાં, વીર ! જીવીને જોવા રિયાં,
એવો આંબો અળવ, હમીર ! ભાંગ્યો મોરીને ભીમાઉત.
પાટણ આવ્યાં પૂર, ખળહળતા ખાંડા તણાં;
શેલ્યો માહીં તું શૂર, ભેંસાસૂર શો ભીમાઉત.
રતન ગિયું રોળ..
જેતપુરને પાદર વહેતી ભાદર નદીમાં માલધારી ચારણની પત્ની તણાઇ જાય છે. ચારણ્યના વિજોગમાં ચિત્તભ્રમ થયેલા ચારણનાં મરશિયાં સાંભળીને જેતપુરના રાજા પોરહા વાળાનું કાળજું ચિરાય છે. કોઇ લોકકવિએ રચેલા આ મરશિયા દુહા લોકસાહિત્યમાં નોખી ભાત પાડે છે.
૦૦
હુતું તે હરાવિયો, ખજીનો બેઠો ખોઇ;
કામણગારું કોઇ, પાદર તમાણું, પોરહા !
હતી કામણની કોર, છેડેથી છૂટી ગઇ;
મારું રતન ગિયું રોળ, પાદર તમાણે, પોરહા !
તરિયા ગઈ , તૃષ્ણા રહી, હૈયું હાલકલોલ;
રતન ગિયું રોળ, પાદર તારે પોરહા !
તરસ્યા જાઇં તળાવ, સરોવર સૂકે ગિયાં;
અગનિ કિં ઓલાય, પાણી વિનાની, પોરહા !
ચેલૈયો
અતિથિ થયેલા અઘોરી સાધુની હઠના કારણે વહાલસોયા દીકરાનું માથું ખાંડણિયામાં ખાંડવા માટે ચંગાવતી અને સગાળશા તૈયાર થયા છે. શણગાર સજીને, હસતા મુખે , હાલરડું ગાતાં-ગાતાં લાડકવાયાનું મસ્તક ખાંડે છે એટલે એ ‘ચેલૈયાનું હાલરડું’ કહેવાય છે. પણ છે તો વિલાપ અને આક્રંદનાં સૂર. એ રીતે આ ‘ચેલૈયાનું મરશિયું’ છે. ધર્મના નામે ચડેલી એક ઘાતકી ઘટનાનું આ ગીત એની કરૂણતાને કારણે ઘણું લોકપ્રિય છે.
૦૦
મેં તો માર્યો છે કળાયલ મોર, કુંવર ચેલૈયા !
ચેલૈયા રે, કુંવર ! ખમ્મા ખમ્મા તુંને
મારે હાલરડે પડી હડતાળ, કુંવર ચેલૈયા !
ચેલૈયા રે, કુંવર ! ખમ્મા ખમ્મા તુંને..
અમે જાણ્યું ચેલૈયાને પરણાવશું, અને જાડેરી જોડશું જાન;
ઓચિંતાના મરણ આવિયાં,એને સરગેથી ઊતર્યાં વેમાન- કુંવર ચેલૈયા…
વળી નમે તો ભલે નમે, તું કાં નમ્ય ઘરના મોભ ?
જેના કંધોતર ઊઠી ગિયા, એને જનમો-જનમના સોગ-કુંવર ચેલૈયા..
લોકગીતોમાં વિલાપના સૂર
લોકગીતોમાં હરખ પણ ગવાય છે, શોક પણ. હાલરડાં છે, લગ્નગીતો છે..તો મરશિયાં પણ છે. રાસડાની તાળી છે તો છાતીને લોહીલુહાણ કરતી -છાજિયા કૂટતી હથેળી પણ છે. આભલાં ભરેલો કમખો ને ચોખલિયાળી ચૂંદડી છે તો શોકનાં કાળાં મલીર પણ છે.
કવળાં સાસરિયાં, પાતળી પરમાર્ય, જળદેવતાને બલિદાન(માધાવાવ), હાજી કાસમની વીજળી , નગર સાસરે – જેવાં કેટલાંય ગીતોમાં મૃત્યુ પછીનું ક્રંદન છે. ગામડે-ગામડે રાવણહથ્થો વગાડતા ભરથરી-નાથબાવા અને તૂરીઓએ રચેલાં અને ગાયેલા અનેક કથાગીતો તેમજ બહારવટિયાઓની ‘કરૂણપ્રશસ્તિઓ’ આજે પણ ગવાય છે.
ઉત્તરા-અભિમન્યુ
પરંપરાગત મૃત્યુગીતોમાં પૌરાણિક કથાનકો પણ ગવાય છે .એમાં અભિમન્યુ અને ઉત્તરાની કથાના રાજિયા નોંધનીય છે.
મને મારીને રથડા ખેલ રે, બાળારાજા !
કે મેં તો ધાવતાં બાળ વછોડ્યાં રે, બાળારાજા !
કે મને તેનાં તે પ્રાછત લાગ્યાં રે, બાળારાજા
કે મેં તો છાણે છાણું ભાંગ્યું રે, બાળારાજા !
કે મને તેનાં તે પ્રાછત લાગ્યાં રે, બાળારાજા
કે મેં તો દીવે દીવો કીધો રે, બાળારાજા !
કે મને તેનાં તે પ્રાછત લાગ્યાં રે, બાળારાજા !
કે હું તો પગ રે પાનીએ ધોતી રે, બાળારાજા !
કે મને તેનાં તે પ્રાછત લાગ્યાં રે, બાળારાજા !
કે મેં તો વહેતી નીકે પગ દીધા રે, બાળારાજા !
કે મને તેનાં તે પ્રાછત લાગ્યાં રે, બાળારાજા !
૦૦
અભિમન્યુનો રાજિયો
અભેવન ચડ્યો રણવાટ રે, ઓતરાને તેડાં મોકલ્યાં :
ગયા દોશીડાને હાટ રે, ઘરચોળાં વસાવે મોંઘા મૂલનાં :
આપ્યાં ઓતરાને હાથ રે,ઓતરા હોંશીલીને પહેરવા:
પહેર્યાં છે વાર-તહેવાર રે, જેવાં પહેર્યાં તેવાં ઉતર્યાં:
લોકસાહિત્યના મોંઘેરા મોતી જેવા
મરશિયા દુહા
આંબેથી ઉડેલ, બાવળ મન બેસે નહીં;
ચંદનવન ચૂકેલ, વન કોઈ વિસામો નહીં.
લાગેલ હત જો લા’, આડા પડીને ઓલવત;
પણ દલડે લાગ્યો દા , હડેડ્યો ડુંગર હેમિયા.
ગર્ય સળગી ગજબ થિયો, સળગ્યાં સાતે વન;
લાખું બાળ્યાં લાકડાં, બથું ભરીને બાનરા.
કાપડ ફાટ્યું હોય તો, તાણો લઈને તૂણીએ;
કાળજ ફાટ્યું હોય, સાંધો ન મળે સુરના.
સિંદોર ચડાવે સગાં, દીવો ને નાળિયેર દોય;
લોડણ ચડાવે લોય, તારી ખાંભી માથે ખીમરા .
ભરદરિયે કોઇ વહાણ, ભેડાનું ભાંગી ગિયું;
પંડ્ય થિયાં પાખાણ, રસ ગ્યો, રેશમિયા !
મળશું મેળે-ખેળે, મળશું ગામ ગિયાં;
એ સજણ નહીં સાંપડે, જે ધરતી ઢંક થિયાં.
તારી કવિતા તણાં, જેણે પીધેલ હોય પાણી;
એને લાખું સરોવર લાગિયાં, મોળાં મેઘાણી.
(કવિ કાગ)
લેખક સઘળા લોકની, ટાંકું તોળાણી,
તે દી વધી તોલે વાણિયા, તારી લેખણ મેઘાણી.
(કવિ કાગ)
સંસ્કૃત સાહિત્ય અને મરશિયાં
સંસ્કૃત સાહિત્યમાં સ્વજનના મૃત્યુ પછીના  આવા શોકોદ્ગારો ‘વિલાપ’ નામથી ઓળખાય છે. કવિ કાલિદાસ કૃત ‘કુમારસંભવ’માં શિવના ત્રીજા નેત્રથી બળીને ભસ્મ થયેલા કામદેવ પાછળ રતિનો વિલાપ ઘણો જ હૃદયદ્રાવક છે.
રતિવિલાપ
” તમારી આવી દશા છતાં હું ફાટી પડતી નથી ! કેવી કઠોર હોય છે સ્ત્રીઓ..!”
न विदीर्ये कठिना: खलु स्त्रिय: |
(कुमारसंभव ४/५)
“મારું જીવન તમને સમર્પિત હતું, છતાં પળવારમાં બંધન તોડીને તમે અદૃશ્ય થઇ ગયા..?જળનો ધસમસતો પ્રવાહ કમળવેલીને તોડીને વહી જાય તેમ મને સાવ અનાથ કરી મૂકી ? મારો અપરાધ શું ?”
૦૦
અજવિલાપ
નગરના ઉપવનમાં રાજા અજ અને રાણી ઈન્દુમતી વિહાર કરી રહ્યાં છે. એ વખતે દેવર્ષિ નારદ આકાશમાર્ગે પસાર થયા. નારદની વીણાના અગ્રભાગે દૈવી પુષ્પોથી ગૂંથેલી માળા હતી તે પવનના વેગને કારણે  ઇન્દુમતીના વક્ષ:સ્થળ પર પડી. ઇન્દુમતીનું મૃત્યુ થયું. પ્રિયતમાના મૃત્યુના શોકથી રાજા અજ વિલાપ કરવા લાગ્યા.
‘ રાત્રિ પુનઃ ચન્દ્રને મળે છે. ચક્રવાકી ચક્રવાકને મળે છે. અને એટલે જ એ બે તો વિરહ ખમી શકે છે. પણ તું તો હમેશ માટે ચાલી ગઈ. આ મારાથી કેમ સહેવાશે ?
(રઘુવંશ ૮/૫૬)
गृहिणी सचिव: सखी मिथ: प्रियशिष्या ललिते कालविधौ |
करुणाविमुखेन मृत्युना हरता त्वां वद किं न मे हृतम ||
(रघुवंश ८/६७)
(તું મારી ગૃહિણી, મંત્રી, એકાંતમાં સખી, લલિત કલાવિધિમાં પ્રિય શિષ્યા હતી.ઘાતકી મૃત્યુએ તને એકલીને હરી નથી.તને હરીને, મારું કહે, શું શું નથી હરી લીધું ?)
૦૦૦
મંદોદરીવિલાપ
(તુલસીદાસ, રામચરિત માનસ, લંકાકાંડ)
तव बल नाथ डोल नित धरनी |
तेज हीन पावक ससि तरनी ||
सेष कमठ सही सकहीँ न भारा |
सा तनु भूमि परेउ भरी छारा ||३||
હે નાથ ! તમારા બળથી પૃથ્વી કાંપતી રહેતી. અગ્નિ, ચંદ્ર અને સૂર્ય તમારી સામે તેજવિહીન લાગતા. શેષ અને કચ્છપ પણ જેનો ભાર સહન ન કરી શકતા એ જ તમારું શરીર આજ ધૂળમાં પડ્યું છે.
૦૦૦૦
મદાલસા આખ્યાનમાં સતી મદાલસાના વિરહમાં રાજા ઋતુધ્વજનો વિલાપ પણ જાણીતો છે.
આધુનિક કવિતામાં મરશિયાં અને મૃત્યુ વિષયક સંવેદનો 
મડદું, મસાણ અને મરશિયાની નજીક જવામાં સહેજે ખચકાટ થાય  એટલે કદાચ આધુનિક સર્જકો દ્વારા મરશિયાં ઓછાં લખાયાં છે.પણ, જેટલાં લખાયાં છે  એમાં પરંપરાગત સ્વરૂપ નું પોત અને કાવ્યત્વ  સારી રીતે પ્રગટે છે.
મારા ધ્યાનમાં થોડાં આવ્યા છે.
રમેશ પારેખ
કાંધ રે દીધી ને દેન દીધાં રે, સોનલદે !
પોઢણાં દીધાં રે તમને રાખનાં હોજી.
આ  ઉપરાંત ‘રાણી સોનલદેનું મરશિયું’ ધ્યાનાહાર્ય છે. 
‘લાખા સરખી વારતા’  એ દીર્ઘકાવ્યનો એક અંશ જુઓ:
°
વીર કાચી રે કરચથી કપાણો, હાય હાય !
વીર ઊભી રે બજારમાં મરાણો, હાય હાય !
વીર વંશ રે પુરુષ કેરો બેટો, હાય હાય !
વીર હાથપગધડનો ત્રિભેટો, હાય હાય !
વીર કાગળ-પતરમાં લખાશે, હાય હાય !
વીર વારતામાં ફૂલડે ગૂંથાશે, હાય હાય !
°°
વીર અડધો મર્યો ને આખો પાળિયો ખોડાય.
વીર અડધો મર્યો ને આખી ચૂડિયું ફોડાય.
વીર અડધો મર્યો ને આખી છાતીયું કૂટાય.
વીર અડધો મર્યો ને આખી છાવણી રંડાય.
◆ 
માધવ રામાનુજ
હળવા તે હાથે ઉપાડજો, અમે કોમળ કોમળ
સાથરે ફૂલડાં ઢાળજો, અમે કોમળ કોમળ..
આયખાની આ કાંટયમાં રે અમે અડવાણે પગ,
રૂંવે રૂંવે કાંટા ઊગિયા રે, અમને રૂંધ્યા રગેરગ,
ઊનાં તે પાણીડે ઝારજો, અમે કોમળ કોમળ..
ખેપનો થાક ઉતારજો, અમે કોમળ કોમળ..
રાવજી પટેલ 
મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા…
મારી વે’લ શંગારો, વીરા ! શગને સંકોરો
રે અજવાળાં પહેરીને ઊભા શ્વાસ !
મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા…
પીળે રે પાંદે લીલા ઘોડા ડૂબ્યા;
ડૂબ્યાં અલકાતાં રાજ, ડૂબ્યાં મલકાતાં કાજ
રે હણહણતી મેં સાંભળી સુવાસ !
મારી આંખે કંકુના સૂરજ આથમ્યા…
સંજુ વાળા
સૂમસામ સન્નાટો પહેરી લખલખવું ચોધાર: બલમજી
શ્વેત ધુમાડો ઓઢી ઊજવું ફળફળતો તહેવાર: બલમજી
ખરેડે ઘરના ટોડલા, ખરતાં મેડી-માઢ;
રે કડકડતી ટાઢ, ખમવી કિયા ખંતથી ?
પેલ્લી મારી રાતી ચટ્ટક ચૂંદલડી અંગાર: બલમજી
સેંથીમાં ખાલીપે ફૂટી તીક્ષ્ણ ચળકતી ધાર: બલમજી
અરવિંદ બારોટ 
મોભીનું  મરશિયું
ચાંદલે- ચૂડલે ચોર પડ્યા, હાય રામ ! 
મોટા ઘરના મોભ ખડ્યા , હાય રામ !
ઢળ્યા ઢોલિયે  ધાડ પડી, હાય રામ ! 
વાડી  માથે   વીજ  પડી, હાય રામ ! 
જોરાવર   જોધાર  પડ્યા, હાય રામ ! 
પલંગમાં   પોકાર  પડ્યા,  હાય રામ ! 
કૂણી કાતળિયે વાઢ પડ્યા,હાય રામ !
મેડીબંધા    માઢ    પડ્યા, હાય રામ ! 
તડકે  મેલી  તેલ  છાંટ્યાં, હાય રામ ! 
પાઘડિયાળાં ચીર  ફાટ્યાં, હાય રામ !
માથાં વાઢી ધડ રખડાવ્યાં, હાય રામ !
અંતરિયાળાં કાં રઝળાવ્યાં, હાચ રામ !
કૂવે  ઉતારી  વરત વાઢ્યાં, હાય રામ ! 
પગલે પગલે થોર ઉગાડ્યા,હાય રામ ! 
શગે  બળતા  દીવા  ઠાર્યા, હાય રામ !
ટહુકા  કરતા   મોર   માર્યા, હાય રામ !
પારૂલ ખખ્ખર
ગુલમહોરનું મરશિયું
ફટ રે મૂવા કાળ, અરે તે ઝાડને માર્યું !
ફટ રે કાયર , મારી મારી ને ઝાડને માર્યું !
હાય..રે મારી રંગભરી મોલાતને મારી,
હાય..રે મારા છાંયડાની સોગાતને મારી,
હાય..રે મારી રાત,
મારી વાત
મારી આખેઆખી જાતને મારી !
નેહા પુરોહિત
માતા કુંતાના મુખે અભિમન્યુનું મરશિયું
હાય રે, મારાં પેટ ! તું રણે હાય રોળાણો,
હાય રે, મારાં પેટ ! તું ખાંભી થઈ ખોડાણો.
હાય રે, મારા બાળ !તું મારી આંખનું રતન
રાખડી બાંધી  તોય ના થયું જીવનું જતન
હાય રે, તને હણનારા પર કાળ ઝળૂંબે,
હાય રે, એને જળનું ટીપું એક ન પૂગે. 
હાય રે, તારું શોણ પીધેલી ભોમકા લાજો !
હાય રે, એની કૂખ ભવોભવ વાંઝણી થાજો !
હાય રે, એનાં થાન વસૂકે આગ ભભૂકે,
હાય રે, એને આભ કદી વાદળ ન ઝૂકે.
રાહુલ તૂરી
પાનેતરનું થયું અચાનક મોત, 
કે માથે થોપી દીધો પોથ,
રહી ના કોઈ દિશાની ઓથ…
હુંશીલા હાય હાય…
મૂકી ચાલ્યા હાય નોઁધારા,
પૂગ્યા છેક તમે પરબારા,
આંખે આંસુડાંની ધારા,
ભરિયા સાત સમંદર ખારા..
ટાઢી થઇ ગઇ ઝળહળ જ્યોત…
છોગાળા હાય હાય..
તમ વિણ કેમ કરી રહેવાશે ?
મનખો કેમ કરીને જાશે..?
ઘરની દિવાલો પડઘાશે,
સઘળું મુજથી ના સહેવાશે..
જીવતર ફાટી ગ્યેલું પોત…
છબીલા હાય હાય…
મરશિયા, રાજિયા કે છાજિયામાં તો વિલાપ હોય, આક્રંદ હોય. પણ રાવજી પટેલે ચીલો ચાતરીને એક દંભી, લોભી,કુટિલ, લંપટ અને મિથ્યાભિમાની પાત્ર હુંશીલાલની ટીખળમાં મરશિયાના સ્વરૂપની રચના કરી છે. કરૂણ જ્યારે વિકૃત થાય ત્યારે હાસ્યમાં પરિણમે એ વાતનું આ સરસ ઉદાહરણ છે.
રાવજી પટેલ
સ્વ. હુંશીલાલની યાદમાં
છાજિયા
હાય હુંશીલાલ વટનો કટકો
હાય હુંશીલાલ નરદમ કડકો
હાય હુંશીલાલ ગામનો પાડો
હાય હુંશીલાલ આંખ ઉઘાડો
હાય હુંશીલાલ અમને વરતો
હાય હુંશીલાલ હમ્બો હમ્બો
લાગણી અને મમતાથી બંધાયેલા માનવીને આપ્તજનના મરણનું દુઃખ અસહ્ય લાગે છે. આઘાતના કારણ ચિત્તતંત્ર હચમચી જાય છે. હૈયા પર આકરો બોજ વરતાય છે. જીવવું વસમું થઇ પડે છે. ત્યારે રૂદન કરીને હૈયું ખાલી કરવું જરૂરી છે. મરશિયાના સૂર અને શબ્દોથી સંવેદના પ્રવાહિત થાય છે. ડૂમો ઓગળે છે.અને વાસ્તવિકતાના સ્વીકારની ભૂમિકા રચાય છે.
મરશિયા હવે લુપ્ત થવાના આરે છે. મમત્વ હોય એટલે પીડા હોય જ.
આવનારા સમયમાં વેદના અને વલોપાત હશે, પણ વહેવા માટે ‘વેણ’ નહીં હોય.
કલ્પાંત હશે, એની કલા નહીં હોય…
સંદર્ભ:
લોકસાહિત્યનું સમાલોચન -ઝવેરચંદ મેઘાણી
સૌરાષ્ટ્રની રસધાર,ભાગ ૪,૫ -ઝવેરચંદ મેઘાણી
રઢિયાળી રાત, ભાગ ૧,૨,૩- ઝવેરચંદ મેઘાણી
યુગવંદના-ઝવેરચંદ મેઘાણી
કાગવાણી ભાગ ૩-કવિ દુલા ભાયા કાગ
કરુણપ્રશસ્તિ કાવ્યો-સં: ધીરુભાઈ ઠાકર
પરબ – નવેમ્બર, ૨૦૧૬
कुमारसम्भव-कवि कालिदास
रघुवंश- कवि कालिदास
रामचरितमानस -तुलसीदास
उर्दू-हिंदी शब्दकोश-सं:डॉ.सच्चिदानंद शुक्ल/ ज़हिर हसन कुद्दूसी.

Marriage anniversary


આજે લગ્નજીવનના 23 વર્ષ પૂરાં થયાં. જેટલાં કુંવારા એટલાં જ લગ્નજીવનના સહિયારા વર્ષો. આજે બે યનો આંકડો સરખો 🙂
 પાછળ વળીને જોતા જીવનનો એકે એક ખૂણો જાતજાતના રંગોથી, ભાતભાતના રસથી ભરચક દેખાય છે. આજના વર્તમાનમાં વીતી ગયેલ પળોનો અહેસાસ મારા હોઠ પર મારી જાણ બહાર જ મીઠી મુસ્કાન મૂકી જાય છે. એ જુવાનીની નાદાનીઓમાં ક્યારેક અચાનક ફૂટી નીકળતા ડહાપણભર્યા વર્તન પાછળ માત્ર ને માત્ર એકમેક માટેની લાગણી, ક્યારેય કોઈ પણ સંજોગોમાં હાથ નહિ છોડવાનું પરિબળ જ જવાબદાર દેખાયું છે. આખું પાછલું જીવન અત્યારે મારી આંખો સમક્ષ આવીને વસી ગયું છે એવી લાગણી થાય છે.
કોલેજના એ નાદાન, મસ્તીભર્યા,બેફિકરા જીવનમાં પણ હું મારી જાતને એક જવાબદારીથી સાચવતી હતી. કોઈનો એક પણ ખોટો કે આડોઅવળો અક્ષર સાંભળવાની સહેજ પણ તૈયારી નહીં પણ જ્યાં લાગણી હોય ત્યાં બધું ભૂલીને વારંવાર સામેથી જવાની ટેવવાળી ને કાયમ મસ્તી- લાગણીથી ભરપૂર સ્નેહા આજે મને ખૂબ મીઠડી લાગે છે. 
એ માસૂમિયત, એ બચપન પછીની તાજી જુવાની અહાહા….
મને આ બધું વિચારતાં ખૂબ ખુશી થાય છે કે અમારા જમાનામાં મોબાઈલ,ફેસબુક,વોટ્સઅપ જેવા ભમમરીયા કૂવાઓ નહતા. બહુ જ સરળ ને સ્પષ્ટ જીવન. એ વખતે લવમેરેજ કરનારા લોકોને વિચિત્ર ગ્રહના પ્રાણીની જેમ જોવાતા..હાહાહાઆ……એ સમયે હું સ્વીકારું છું કે અમારામાં આજના જુવાનિયાઓ જેટલી દેખીતી સ્માર્ટનેસ નહતી પણ અંદરની સ્માર્ટનેસ, કોન્ફિડન્સ સુપર્બ. હેતલ, જે આજે મારા પતિદેવ છે એમને ‘હા’ પાડતા વિચારવા માટે થોડા સમયની મંજૂરી માગેલી પણ એ ઘરના લોકોની સહમતિના પ્રશ્નને લઈને, બાકી એકમેકને મિત્ર તરીકે જાણતાં હતા એથી સાથે તો ખુશ રહીશું જ એની પાક્કી ખાતરી હતી. કોઈ વર્ષો સુધી ‘લિવ ઇન રિલેશનશિપ’માં રહેવા, એકબીજાને ચકાસવા જેવા નબળા નિર્ણયો જેવી અવઢવો નહતી કે લગ્નની જવાબદારી ઉપાડી શકીશું કે નહીં જેવા વિચિત્ર ગભરાવી મૂકતાં પ્રશ્નો નહતા થતા. મગજમાં ‘ગમે એ થાય આ વ્યક્તિની સાથે જ જીવવું છે જેવી જીદદ હતી. એ એની સમગ્ર ખૂબી અને નબળાઈઓ સાથે જેવો છે એવો સમગ્રતયા સ્વીકાર છે’ જેવી ભયંકર કલેરિટી ને મક્કમતા હતી.  બે જણા ભેગાં હોઈશું તો એ વખતના સુપરહિટ મૂવી ‘કયામત સે કયામત તક’ના પ્રખ્યાત ગીત, ‘અકેલે હૈ તો કયા ગમ હૈ ચાહે તો હમારે બસમે ક્યા નહિ’ જેવો આભતોડ કોનફીડન્સ શરીરની નસેનસમાં વહેતો હતો.
એકબીજા સાથે વાત કરવી હોય તો એક રૂપિયાના થોડા  સિક્કા શોધીને કોઇ બહાનું બતાવીને ઘરની નજીકના પીસીઓમાં જવાનું, આપણા ચહેરાના હાવભાવ ક્યાંય કોઈ પાડોશી કે પંચાતિયું જોઈ ના જાય એમ અભિનય કરતા કરતા ફોન લગાવવાનો ને ફોન લાગતાં જ રૂપિયો નાખવાનો..ખનિંગ….એ પછી તો જોકે મિનિટના હિસાબે પૈસા વસૂલતા પીસીઓ આવેલાં એટલે આ છુટ્ટાઓની માથાકૂટ પતી ગયેલી.વાત કરતા કરતા ધ્યાન સમય પર હોય જેવી આપણા હાથમાં રહેલી રકમ જેટલો સમય થાય ત્યારે ફોન પતાવી દેવાની મોટી મજબૂરી..વળી તમે ફોન કરો ત્યારે તમને જેની સાથે વાત કરવી હોય એ વ્યક્તિ એ જગ્યાએ હાજર હોય જ એ સહેજ પણ જરૂરી નહી..વળી કોઈ વડીલ ફોન ઉપાડે તો દિલ સીધું મોઢામાં આવી ગયાની લાગણી થાય. એ સમયે વડીલોને , ‘અમારા ફોનને હાથ નહિ લગાડવાનો, અમારી પ્રાઇવસી..etc’ જેવી વાતો કહેવા જેવા વર્તનનો જન્મ નહતો થયો. ફોન તો વડીલોનો જ રહેતો ને એમાં આપણે વાત કરવા આપણી તકદીર પર જુગાર રમવાનો રહેતો. 😀 લાસ્ટ કોલમાં જે સમયે વાત કરવા કહ્યું હોય એ જ સમયે એને અચાનક કોઈ કામ ફૂટી નીકળે, મહેમાન આવી જાય એટલે વાત ના પણ થાય ..( એ સમયે મોટાભાગે દોરડાવાળા ફોન રહેતા અને જે મોસ્ટલી સતત અવરજવરવાળા બેઠકરૂમમાં જ મૂકાતા, એ વખતે એનો બહુ મોટો ત્રાસ લાગતો) હું…હા…ઓકે..ને વાત પતી જાય. એમાં ય આગળના ફોન માટેનો સમય નક્કી ના થયો હોય તો તો પતી ગયું..એકબીજાનો  કોન્ટેકટ કેમનો કરવો એ મોટો યક્ષપ્રશ્ન ! એ ના મળી શકવાના …ઇવન મહિનાઓ સુધી વાતચીત પણ ના થઇ શકવાના અનેકો પ્રસંગો (આજકાલના ગુડમોર્નિંગ, શુ ખાધું, શુ પહેર્યું,ગુડ નૂન,ગુડ નાઈટ થી માંડીને હજારો અકલ્પનીય મેસેજની આપ લે કરનારી પેઢીને આ તડપ નહિ સમજાય કદાચ, પણ એ પછી જ્યારે મળવાનો સમય મળતો ત્યારે ધોધમાર વરસાદની જે અનુભૂતિ થતી એ અવર્ણનીય રહેતી..બોલવાનું ખાસ કંઈ ના હોય પણ એકબીજાની હાજરી જબરદસ્ત વાતાવરણ ઉભું કરી દેતી, બધું જાણે સુગંધના દરિયાથી ભરી દેતી) મને હજી યાદ છે. આજકાલની તાજી વાત કદાચ હું ભૂલી જાઉં પણ એ બધો સમય સ્મૃતિપટલ પર એવો તાજો ને લીલોછમ છે. સાથે જીવતા જ્યારે પણ જીવનમાં કોઈ પ્રસંગે દિલ દુખ્યું છે ત્યારે એ લીલાછમ, મીઠડી યાદોએ કાયમ એનો હૂંફાળો છાયો કર્યો છે…બહુ બધું છે…કેટલું કહું..પછી ક્યારેક. આજના મીઠા દિવસને મારી આટલી પ્રેમાળ ગોલ્ડન સમયની યાદનું ઝરણું ભેટ! 
-સ્નેહા પટેલ.

મારી મોજ


મારો એક ચિકનકારી પિંક ડ્રેસ મને બહુ જ ગમે, પણ હવે કાપડ થોડું પતલું થતું ચાલ્યું હતું એટલે પહેરવાનો નહતો ગમતો, પણ આખો ડ્રેસ વર્કવાળો એટલે બહુ જ સરસ ને કાઢી નાંખતા જીવ પણ નહતો ચાલતો. 
હવે ?
ત્યાં મારી નજર મારા નવા જ લીધેલા, ઝગારા મારતા સફેદ જ્યુસર -મિક્સર પર પડી ને મગજમાં આઈડિયા ક્લિક થયો. બરાબર એનું માપ લઈ સોયદોરાથી જ બખિયા જેવી મજબૂત સિલાઈ કરી પિંક ડ્રેસમાંથી એનું કવર બનાવી દીધું. સાથે યાદ આવ્યું કે, વર્ષો પહેલા જ્યારે મોબાઈલ, નેટ જેવું કશું નહતું ત્યારે ફાજલ પડતાં સમયમાં ઘરમાં આવું જાતે બનાવેલ ઢગલો વસ્તુઓ જોવા મળતી અને મુખ્ય વાત એના કોઈ જ ફોટા નહતા પડાતા ફક્ત આત્મસંતોષ, નિજની મોજ! ઘરમાં કોઈ મહેમાન આવે ને વખાણ કરે એ ભાવ નફામાં પણ એવી અપેક્ષા સાથે ઘર શણગારવાના આવા કામ કદી નહતા થતા.એટલે જ એ મોજ દિલમાં હરફર કરતી રહેતી ને કાયમ માટે રહેતી.
 હવે તો બધું ફાસ્ટ. આમ જાતે સિલાઈકામ કરવામાં સમય બગાડે છે ખરી નવરી છે આ એવો જ ભાવ આવે…પણ મને તો આ સમયનો રચનાત્મક સદુપયોગ લાગ્યો. મારું ચાલે તો મારું આખું ઘર મારી બનાવેલી વસ્તુઓથી જ શણગારી દઉં. 
આજે તો બધા એક ‘વાહ’ મળી હવે બીજી ક્યાંથી મેળવીશું ? એની ચિંતામા જ ફરતા હોય છે. સંતોષ – ધીરજ એ બધું શું વળી ? એ તો અસફળ વ્યકિતઓના રોદણાં…આવી જ ભાવનામાં સાચી ને કાયમી ખુશી કયાંય નથી મળતી.
હશે, દરેકની પોતાની જિંદગી. એ કવરના ફોટા પાડીને શેર કરવાની કોઈ ખાસ ઈચ્છા નથી, હું આવી પર્સનલ મોજ માટેના ફોટા બહુ ઓછા શેર કરું. આ તો મારી નાનકડી, બકુડી, મીઠડી મોજની આપ સૌ મિત્રો સાથે વહેંચણી.  એ પ્યોર મોજના એક બે છાંટા તમને ય ઉડી જાય ને તમારો દિવસ પણ મસ્તીનો જાય એવી આશા!
-સ્નેહા પટેલ.

World Cup 2019


#team India

‘અમે તમારી સાથે છીએ’ ‘keep it up’, ‘જીતેગા ભાઈ જીતેગા ઇન્ડિયા જીતેગા’ જેવા અનેક નારા સાથે આજે વર્લ્ડકપની સેમિફાઇનલમાં સ્ટેડિયમમાં ભારતના અદભુત ક્રિકેટ સમર્થકો નજરે ચડ્યાં.
પહેલી ત્રણ વિકેટ સ્ટાસટ પડી જતાં સર્વત્ર એક સોંપો જ પડી ગયેલો. 
ખેલાડીઓ ધીમે ધીમે  ઠીચુક ઠીચુક રમીને વિકેટ સાચવવાના પ્રયત્ન કરતા હતાં ને એમાં ય સફળ નહતા થતા. એક સમયે તો 6 વિકેટ પડી જતાં લોકો સાવ નિરાશ થઈ ગયા હતા એવા સમયે વોટ્સઅપ ને એફબી બધે નિરાશાજનક મેસેજીસ આવવાના શરૂ થઈ ગયા, લોકો ઘરમાં ટીવી બંધ કરીને બેસી ગયા ત્યારે સ્ટેડિયમમાં આશાભરી નજરે મેચ જોતાં જોતાં આ સમર્થકો પોતાની જગ્યાએ બેસી રહીને ભારતીય ટીમ માટે અદભુત પ્રેમ દર્શાવતા હતાં, વિકટ સમયમાં રમાતા એક એક પ્લેયડ બોલ પર પણ ખેલાડીઓને cheers કરતાં હતાં. એટમોસફિઅર એકદમ લાઈવ રાખતાં હતાં. એમને જોઈને મને લાગ્યું કે એમના મગજમાં ટીવી બન્ધ કરીને ભારતીય ટીમને ગાળો આપનાર અમુક નેગેટિવ પ્રજા જેવો વિચાર સુદ્ધાં નહિ આવ્યો હોય? મેચ ફિક્સિંગ, કોને લીધો..કેમ લીધો..કેમ ના લીધો..ધોની ઘરડો થઈ ગયો જેવા અનેકો નેગેટિવ વિચાર એમના વિશાળ દિલને સહેજ પણ નહીં સ્પર્શ્યા હોય ? 
એ લોકો પૂરી નિષ્ઠાથી ભારતીય ખેલાડીઓને હિંમત આપવાનું કામ કર્યે જતાં હતાં જાણે એમને કહેતાં ના હોય કે, ‘ તમે બધા અમારી જાન છો ને રહેશો, આ તો રમત છે એમાં હાર ને જીત તો થતી જ રહે તમે લોકોએ છેક સુધી તમારાથી બનતા બધા મરણીયા પ્રયાસ કર્યા જ છે અમે એના સાક્ષી છીએ, તમારામાંથી અમુક તો આજે રડ્યા પણ હશો જ અમને ખ્યાલ છે પણ ચિંતા ના કરો . અમે તમને ખૂબ ચાહીએ છીએ, તમારી શક્તિઓમાં પૂરતો વિશ્વાસ છે. આ નહિ તો આવતો વર્લ્ડ કપ આપણો જ હશે ! 
એક વાત અમે તમને કહીશું કે, ‘ જે સ્થિતિ હોય એમાં અમે કાયમ તમારી સાથે જ છીએ.’
આવા સમર્થકોથી રમતો ગમતી  બની રહે છે.
સારા સમયમાં ફટાકડા ફોડનાર, લખલૂટ મજા કરનારા ક્રિકેટ પ્રેમીઓમાંથી ખરાબ સમયમાં પણ ટિમ સાથે રહેનારા સાચા ચાહકોને સો સો સલામ ! 
Troll કરવું બહુ સહેલું છે, ખરી હિંમત કોઈ માનવીના અવળા સમયમાં સવળું બોલવામાં જોઈએ.

સ્નેહા પટે

Taajgi


Mઘણાં લોકો અભિવ્યક્તિના નામે અહી- તહી વિચારોની ઉલટી કરતા ફરતા હોય છે. ને મગજમાં – દિલમાં આવ્યું બેબાકપણે બોલી – લખી નાખ્યું.

માનવીના મગજમાં સેંકડો વિચારોની આવનજાવન હોય છે.મનુષ્યનો એની પર ખાસ કોઈ કન્ટ્રોલ નથી હોતો. અમુક સિદ્ધ કહેવાતા લોકોને પણ આ વાત નિર્વિવાદપણે નડતી જ હોય છે. તમારા વિચારોને તમારા જીવન, આજુબાજુની દુનિયા, તમારી મહત્વાકાંક્ષા,લાગણી, ગમા અણગમા સાથે સારી એવી ગાઢ દોસ્તી હોય છે. જો એમાંથી તમે વ્યક્ત થવા માટે એમાંથી યોગ્ય વિચારની પસંદગી કરી શકો તો તમારી અડધી સમસ્યાઓનો ત્યાં જ ઉકેલ આવી જાય છે.

ઉદભવતા વિચારોમાંથી યોગ્ય વિચારની પસંદગી જેટલી સમજણના બીજ આજના જ શુભ ચોઘડિયે સર્વેમાં રોપાય ને વિકાસ પામે એવી શુભેચ્છા સાથે શુભ સવાર.

સ્નેહા પટેલ.

1-5-2019